De invloed van slaaptherapie op de slaap en psychopathologie

Eén van de meest gehoorde klachten in de psychiatrie betreft slaapproblemen. Er bestaat geen richtlijn voor de diagnose en behandeling van slapeloosheid (insomnie) bij mensen met ernstige psychiatrische problematiek. Gesubsidieerd door Kwaliteit Forensische Zorg onderzoeken Marike Lancel, Jorien Engberts en Lianne Vreugdenhil (klinische psycholoog in opleiding) belangrijke factoren die insomnie uitlokken en onderhouden bij patiënten van vijf grote forensische instellingen. 

Samen met behandelaren van deze instellingen zal het bestaande protocol voor cognitieve gedragstherapie voor insomnie (cgt-i) worden aangepast aan de specifieke behoefte, omstandigheden en problemen van deze populatie. Er zal een richtlijn worden opgesteld die door middel van intern en extern pilot-onderzoek op werkzaamheid zal worden onderzocht en zo nodig zal worden bijgesteld.

Omdat benzodiazepinen een hoog risico op tolerantievorming en misbruik hebben, schrijven psychiaters in toenemende mate lage doses van sederende psychofarmaca voor ter behandeling van slapeloosheid. Een probleem van dit 'off-label' gebruik is dat er weinig kennis is van de invloed van die psychofarmaca op de slaap zowel op korte als op lange termijn. Momenteel worden de effecten van psychofarmaca Quetlapine en Mirtazapine - die vaak 'off-label' worden voorgeschreven - op het slaap-EEG onderzocht.

Voor een aantal psychiatrische stoornissen zijn er indicaties dat de behandeling van co-morbide insomniede psychiatrische uitkomst ten goede komt. Om meer inzicht te krijgen bij welke slaapstoornissen en bij welke psychiatrische stoornissen dat het geval is en welke psychiatrische symptomen het betreft, is een afdeling in Assen begonnen met door patiënten laten invullen van vragenlijsten naar de ernst van specifieke psychopathologie en kwaliteit van leven voor en drie maanden na behandeling van de slaapstoornissen.

Publicaties

• Karsten, J., Hagenauw, L. A., Kamphuis, J., & Lancel, M. (2017). Low doses of mirtazapine or quetiapine for transient insomnia: A randomised, double-blind, cross-over, placebo-controlled trial. Journal of Psychopharmacology, 31(3), 327-337. DOI: 10.1177/0269881116681399
• Kamphuis, J., Taxis, K., Schuiling-Veninga, C. C. M., Bruggeman, R., & Lancel, M. (2015). Off-Label Prescriptions of Low-Dose Quetiapine and Mirtazapine for Insomnia in The Netherlands. Journal of Clinical Psychopharmacology, 35(4), 468-470. DOI: 10.1097/JCP.0000000000000338
• Kamphuis, J., Dijk, D-J., Spreen, M., & Lancel, M. (2014). The relation between poor sleep, impulsivity and aggression in forensic psychiatric patients. Physiology & Behavior, 123, 168-173. DOI: 10.1016/j.physbeh.2013.10.015
• Lancel, M. & Karsten, J. (2014). Invloed van benzodiazepines, zolpidem en zopiclon op de slaap. Psyfar, 9(3), 10-18.
• Lancel, M. & Strom, N. (2012). Effecten van antipsychotica op de slaap. Psyfar, 2, 16-21.
• Lancel, M., Koenraadt, F., & ’t Lam, K. (eds.) (2016). Gestoorde slaap. Een omschuldig probleem? Oisterwijk: Wolf Legal Publishers. ISBN  978-94-6240-374-1
• Kamphuis, J., Karsten, J., de Weerd, A., & Lancel, M. (2013). Sleep disturbances in a clinical forensic psychiatric population. Sleep Medicine, 14(11), 1164-1169. DOI: 10.1016/j.sleep.2013.03.008
• Kamphuis, J., Meerlo, P., Koolhaas, J.M. & Lancel, M. (2012). Poor sleep as a potential causal factor in aggression and violence. Sleep medicine, 13, 327-334.
• Lancel, M., & Karsten, J. (2013). Antidepressiva: Effecten op de slaap. Psyfar, 8(2), 20-26.
• Van Veenendaal, M. & Lancel, M. (2017). Insomnie en off-label psychofarmaca. Quetiapine, mirtazapine en promethazine. Psyfar vs, 2, 15-19.

Onderzoekers

• Prof. dr. Marike Lancel, psycholoog en somnoloog; hoofd afdeling onderzoek FPK en behandelcoördinator SPA
• Dr. V. de Vogel, psycholoog van der Hoevenkliniek, Utrecht - hoofd afdeling onderzoek
• Dr. E. Bulten, gz-psycholoog; FPC Pompestichting, Nijmegen - hoofd afdeling diagnostiek, onderzoek en opleiding
• Dr. M. de Vos, geestelijke gezondheidswetenschapper FPC De Rooyse Wissel, Oostrum - senior onderzoeker en programmamanager zorgprogrammering
• Dr. L. Krieckaert, psychiater; FPC de Oostvaarderskliniek, Flevoland - hoofd divisie behandelzaken.